Piekło i niebo

Wbrew sugestiom zawartym w tytule Piekło i niebo porusza wyłącznie sprawy jak najbardziej ziemskie. Dla Stanisława Różewicza, jednego z czołowych realistów polskiego kina, zaświaty są jedynie wytworem ludzkiej wyobraźni, dającym złudną nadzieję na lepszą formę istnienia po śmierci. Reżyser traktuje więc życie pozagrobowe umownie – jako fabularny pretekst do snucia refleksji nad relacją człowieka z doczesnością. Mimo komediowej, chwilami groteskowej tonacji, film można odczytywać jako filozoficzną przypowieść o wyraźnym przesłaniu bliskim epikurejskiemu carpe diem: życie jest krótkie, warto więc korzystać z jego uroków i nie ulegać irracjonalnym złudzeniom. Wyrazicielem tej postawy jest postać dziadka, w której łatwo dostrzec alter ego reżysera. Nie brakuje tu także charakterystycznych dla Różewicza akcentów moralistycznych – zwłaszcza w scenie „sądu szczegółowego”, obnażającej prawdziwe motywacje i myśli bohaterów. Pod płaszczem humoru kryje się bowiem pesymistyczna wizja człowieka, naznaczonego chciwością, egoizmem i skłonnością do zdrady. Punktem wyjścia fabuły staje się sytuacja, w której reżyser przyjeżdża po obiecany scenariusz, otrzymując jedynie luźne notatki, szkice i urywki rozmów. Ten fragmentaryczny materiał posłużył jednak do stworzenia filmu, którego bohaterami są m.in. emerytowany urzędnik Ignacy Zasada, jego dziewięcioletni wnuk Piotruś, Stefan – urzędnik zdolny do zbrodni dla samochodu – oraz ponętna Kika. Podróżujący autobusem bohaterowie giną w wypadku i trafiają przed sąd szczegółowy w zaświatach. Po rozprawie Piotruś, nagrodzony za bohaterskie marzenia, dostaje się do nieba, a dziadek – do piekła. Szybko okazuje się jednak, że także tam panują ziemskie porządki: biurokracja, chaos i małostkowość. W piekle brakuje opału, w niebie królują plotki, a dusze latami czekają na wyroki. Ostatecznie dziadek i znudzony anielskim śpiewem Piotruś, dzięki pomysłowości chłopca, wracają na ziemię. Film kończy się ironiczną puentą, podkreślającą, że sens i wartość życia nie kryją się w obietnicy zaświatów, lecz w codziennym, niedoskonałym, ale jedynym realnym świecie.